महाशिवरात्री विशेष २०२६: महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगांचा संपूर्ण इतिहास, कथा आणि दर्शन मार्गदर्शक जाणून घ्या महाराष्ट्रातील ५ जागृत ज्योतिर्लिंगांची सविस्तर माहिती. त्र्यंबकेश्वर ते घृष्णेश्वर, या महाशिवरात्रीला शिवभक्तीत लीन होण्यासाठी वाचा हा विशेष लेख.
आज संपूर्ण भारतवर्षात भक्तीचा महाकुंभ भरला आहे. पहाटेपासूनच शिवमंदिरांतून ‘ॐ नमः शिवाय’ आणि ‘हर हर महादेव’ या मंत्रांचा गजर कानी पडत आहे. आजच्या या महाशिवरात्री विशेष लेखात आपण महाराष्ट्रातील अशा ५ जागृत शिवमंदिरांचा प्रवास करणार आहोत, ज्यांचा इतिहास प्राचीन आहे आणि जिथे गेल्यास भक्तांना आध्यात्मिक अनुभूती येते.
शिव हा आदि आणि अनंत आहे. महाराष्ट्राच्या मातीला शिवाची आराधना करण्याची जुनी परंपरा आहे. १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी ५ ज्योतिर्लिंगे आपल्या महाराष्ट्रात असणे, हे राज्याच्या आध्यात्मिक वैभवाचे लक्षण आहे. आजच्या या धावपळीच्या आणि तणावाच्या युगात मानवी मनाला स्थिरता देण्यासाठी शिवभक्ती हा एक प्रभावी मार्ग ठरतो.
महाशिवरात्री: आध्यात्मिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन
महाशिवरात्री विशेष महती सांगताना केवळ धार्मिक कथांवर अवलंबून न राहता त्यामागचे विज्ञान समजून घेणेही गरजेचे आहे. महाशिवरात्रीच्या रात्री पृथ्वीचा उत्तर गोलार्ध अशा स्थितीत असतो की मनुष्यातील ऊर्जेचा प्रवाह नैसर्गिकरित्या वरच्या दिशेने (मस्तिष्काकडे) सरकतो. म्हणूनच या रात्री पाठीचा कणा ताठ ठेवून जागरण करण्याला विशेष महत्त्व आहे. पौराणिक कथेनुसार, याच दिवशी भगवान शिवाने तांडव नृत्य केले होते आणि सृष्टीच्या निर्मितीला वेग दिला होता. शिव आणि शक्तीच्या या मिलनाचा सोहळा म्हणजे ‘महाशिवरात्री’.
भगवान शंकराची कृपा मिळवण्यासाठी महाशिवरात्रीला कोणत्या गोष्टी अर्पण कराव्यात आणि अभिषेक कसा करावा? जाणून घ्या शास्त्रोक्त माहिती आणि संपूर्ण पूजा विधी एकाच ठिकाणी.
👉 वाचा: महाशिवरात्री विशेष संपूर्ण मार्गदर्शक१. त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग (नाशिक) – ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे संगम स्थान
नाशिक जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले त्र्यंबकेश्वर हे मंदिर केवळ महाराष्ट्राचेच नाही, तर संपूर्ण विश्वाचे श्रद्धास्थान आहे.
सविस्तर इतिहास आणि वैशिष्ट्ये
त्र्यंबकेश्वर मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील शिवलिंगाची अनोखी रचना. सामान्यतः जगातील सर्व शिवमंदिरांत शिवलिंग हे वरच्या बाजूला असते, परंतु येथे एका छोट्या खड्ड्यात तीन अंगठ्यासारखी लिंगे आहेत. ही तीन लिंगे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांचे प्रतीक मानली जातात. याला ‘त्रिदेव’ स्वरूप म्हटले जाते. काळाच्या ओघात या लिंगांची झीज होत आहे, असे मानले जाते की ही झीज म्हणजे कलियुगाच्या अंताचे लक्षण आहे.
हे मंदिर काळ्या पाषाणात बांधलेले असून याची वास्तुकला डोळ्यांचे पारणे फेडणारी आहे. नानासाहेब पेशव्यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. मंदिराच्या कळसावर सोन्याचा मुलामा असून त्यावर हिरे जडवलेले आहेत. गौतम ऋषींनी गोदावरीला पृथ्वीवर आणण्यासाठी येथेच तपश्चर्या केली होती, अशी आख्यायिका आहे. मंदिराजवळच ‘कुशावर्त कुंड’ आहे, जेथे गोदावरीचा उगम गुप्तपणे होतो असे मानले जाते. महाशिवरात्री विशेष पर्वावर येथे ‘नारायण नागबली’ आणि ‘त्रिपिंडी श्राद्ध’ सारखे विधी करण्यासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. येथे दर्शनासाठी येताना ब्रह्मगिरी प्रदक्षिणेचेही विशेष महत्त्व सांगितले जाते.
२. भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग (पुणे) – सह्याद्रीच्या कुशीतील दिव्य अनुभूती
पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात, सह्याद्रीच्या दुर्गम आणि निसर्गरम्य रांगांमध्ये भीमाशंकर हे ज्योतिर्लिंग वसलेले आहे. निसर्गसौंदर्य आणि अध्यात्म यांचा येथे अद्भुत संगम पाहायला मिळतो.
सविस्तर पौराणिक संदर्भ आणि वास्तुकला
भीमाशंकर मंदिराचा इतिहास ‘त्रिपुरासुर’ राक्षसाच्या वधाशी जोडलेला आहे. पौराणिक कथेनुसार, त्रिपुरासुराचा वध केल्यानंतर भगवान शिव अत्यंत थकले होते आणि त्यांच्या घामाच्या धारांतून ‘भीमा’ नदीचा उगम झाला. हे मंदिर ‘नागर’ शैलीतील वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराच्या भिंतींवर रामायण आणि महाभारतातील प्रसंग अतिशय सुबकपणे कोरलेले आहेत.
येथील ‘मोठी घंटा’ हे आकर्षणाचे केंद्र आहे. चिमाजी आप्पा यांनी पोर्तुगीजांवर मिळवलेल्या विजयानंतर ही घंटा मंदिराला अर्पण केली होती. मंदिराच्या परिसरात ‘गुप्त भीमाशंकर’ नावाचे एक ठिकाण आहे, जिथे नदीच्या प्रवाहात शिवलिंग लपलेले आहे. महाशिवरात्री विशेष निमित्ताने हे पूर्ण अभयारण्य शिवभक्तांनी गजबजलेले असते. येथे केवळ धार्मिकच नव्हे, तर पर्यावरणप्रेमींसाठीही खूप काही आहे. महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी ‘शेकरू’ (मोठी खार) याच जंगलात आढळतो. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात येथील सौंदर्य अधिकच खुलते, मात्र महाशिवरात्रीला भाविकांचा उत्साह शिगेला असतो.
३. परळी वैजनाथ (बीड) – अमृत कलश आणि आरोग्याचे शिवधाम
बीड जिल्ह्यातील परळी येथे असलेले वैजनाथ मंदिर हे पाचव्या ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. या स्थानाला ‘वैद्यनाथ’ असेही संबोधले जाते, कारण शिव येथे वैद्य (डॉक्टर) रूपात विराजमान आहेत.
आरोग्यदायी महत्त्व आणि सविस्तर माहिती
परळी वैजनाथ मंदिराबाबत अशी श्रद्धा आहे की, ज्या वेळी देव आणि दानवांनी समुद्रमंथन केले, त्यातून निघालेले १४ रत्न आणि अमृताचे कलश भगवान विष्णूंनी या शिवलिंगात लपवले होते. त्यामुळे या शिवलिंगाला स्पर्श केल्याने शरीरातील व्याधी दूर होतात आणि सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो. पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करून याला भव्य स्वरूप प्राप्त करून दिले.
मंदिराचे प्रवेशद्वार अतिशय उंच असून गाभाऱ्यात जाण्यासाठी पायऱ्या उतरून जावे लागते. हे मंदिर एका उंचावर असल्याने दुरूनच त्याचे दर्शन होते. येथे हरिहर भेट (विष्णू आणि शिव यांचे मिलन) उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. महाशिवरात्री विशेष दिवशी येथे अभिषेकाला विशेष महत्त्व दिले जाते. मंदिराच्या परिसरात अनेक छोटी मंदिरे आणि पाण्याचे कुंड आहेत. परळी हे रेल्वेने जोडलेले असल्याने मराठवाड्यातील भाविकांसाठी हे एक प्रमुख केंद्र आहे. या ठिकाणी दर्शनासाठी येणारे भाविक रांगेत उभे राहून शिस्तबद्ध पद्धतीने दर्शन घेतात, जे पाहण्यासारखे असते.
४. औंढा नागनाथ (हिंगोली) – संतांच्या भक्तीचा साक्षीदार
हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ हे ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे स्थान आहे. हे मंदिर केवळ धार्मिकदृष्ट्याच नव्हे, तर ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
संत नामदेव आणि मंदिराचा अजोड इतिहास
औंढा नागनाथ मंदिराचा संबंध महाभारताशी जोडला जातो. पांडव अज्ञातवासात असताना त्यांनी या मंदिराची निर्मिती केली होती, अशी लोककथा आहे. हे मंदिर ‘हेमाडपंती’ शैलीत बांधलेले असून दगडांवरील नक्षीकाम पाहून थक्क व्हायला होते. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील ‘नंदी’ मंदिराच्या बाजूला नसून मागे आहे. यामागे संत नामदेवांची एक प्रसिद्ध कथा आहे. जेव्हा संत नामदेव मंदिरात कीर्तन करत होते, तेव्हा पुजाऱ्यांनी त्यांना आडकाठी केली. नामदेव मंदिराच्या मागे जाऊन कीर्तन करू लागले, तेव्हा प्रत्यक्ष भगवंताने नामदेवांच्या भक्तीसाठी मंदिराचे तोंड फिरवले, अशी श्रद्धा आहे.
या मंदिराच्या गर्भगृहात जाण्यासाठी अरुंद पायऱ्या आहेत आणि शिवलिंग जमिनीच्या खाली आहे. येथे दर्शनासाठी जाताना एक वेगळाच रोमांच अनुभवता येतो. महाशिवरात्री विशेष निमित्ताने मंदिरावर विद्युत रोषणाई केली जाते, जी रात्रीच्या वेळी विलोभनीय दिसते. मराठवाड्यातील या प्राचीन वारशाला भेट देणे, हा एक सांस्कृतिक ठेवा जपल्यासारखे आहे.
५. घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग (संभाजीनगर) – साधेपणा आणि भक्तीचे अंतिम स्थान
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वेरुळ लेण्यांच्या अगदी जवळ घृष्णेश्वर मंदिर वसलेले आहे. हे जगातील १२ वे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग मानले जाते.
सविस्तर पौराणिक कथा आणि परंपरा
‘घृष्णेश्वर’ या नावामागे ‘घृष्णे’ नावाच्या एका परम शिवभक्त स्त्रीची कथा आहे. तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिव येथे प्रकट झाले होते. हे मंदिर लाल पाषाणातून अत्यंत सुंदररीत्या घडवण्यात आले आहे. १८ व्या शतकात अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा पुनरुद्धार केला होता. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील साधेपणा. येथे कोणताही डामडौल नसून भक्तीला प्राधान्य दिले जाते.
घृष्णेश्वर मंदिराचा एक खास नियम म्हणजे पुरुषांना गाभाऱ्यात प्रवेश करताना अंगावरील वस्त्रे (शर्ट/बनियान) काढून जावे लागते. हे नियम अहंकार सोडून भगवंताकडे जाण्याचे प्रतीक मानले जातात. वेरुळच्या जगप्रसिद्ध कैलास लेणीचे आणि घृष्णेश्वर मंदिराचे अंतर खूप कमी असल्याने येथे पर्यटकांची आणि भाविकांची मोठी गर्दी असते. महाशिवरात्री विशेष दिवशी येथील वातावरण पूर्णपणे शिवमय झालेले असते. मंदिराच्या कळसावरील कोरीव काम आणि सभामंडपातील खांब प्राचीन भारतीय स्थापत्यशास्त्राची साक्ष देतात.
महाशिवरात्रीला उपवास आणि पूजेचे वैज्ञानिक महत्त्व
केवळ श्रद्धेपोटीच नाही, तर आरोग्याच्या दृष्टीनेही महाशिवरात्री विशेष उपवास महत्त्वाचा आहे. ऋतू बदलाच्या काळात (हिवाळा संपून उन्हाळा सुरू होताना) शरीराची शुद्धी (Detoxification) करण्यासाठी हा उपवास मदत करतो. शिवाला अर्पण केलेली बेल पाने हे औषधी गुणधर्मांनी युक्त असतात. धोतऱ्याचे फूल आणि फळ हे विषाणूनाशक मानले जाते. या दिवशी दूध आणि पाण्याचा अभिषेक केल्याने मनातील नकारात्मक विचार दूर होऊन चित्त शुद्ध होते.
महाराष्ट्रातील ही ५ ज्योतिर्लिंगे आपल्या राज्याच्या आध्यात्मिक शक्तीचे स्रोत आहेत. महाशिवरात्री विशेष निमित्ताने या पवित्र स्थानांची माहिती घेणे आणि इतरांपर्यंत पोहोचवणे हे प्रत्येक शिवभक्ताचे कर्तव्य आहे. शिवाची भक्ती म्हणजे केवळ मूर्तीपूजा नसून, स्वतःमधील आंतरिक शक्तीचा शोध घेणे आहे. या महाशिवरात्रीला शक्य असल्यास यांपैकी एका तरी क्षेत्राला भेट द्या आणि शिवाची कृपा प्राप्त करा.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? तुम्ही आज कोणत्या शिवमंदिरात जाणार आहात? आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा आणि हा लेख तुमच्या व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर शेअर करून पुण्य मिळवा!
सकाळी उठल्यावर पाणी पिण्यासाठी शुद्ध तांब्याची बाटली (Pure Copper Bottle) वापरा. हे पचन सुधारण्यास आणि शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास मदत करते.
💧 View Best Copper Bottles
Blogger Pravin
नमस्कार माझं नाव प्रवीण आहे, आणि मी एक Blogger आणि डिजिटल मार्केटिंग क्षेत्राशी संबंधित काम करतो. मला IT क्षेत्रात ५ वर्षांचा अनुभव आहे. मी २०२३ पासून ब्लॉगिंग क्षेत्रात काम करायला सुरवात केली आहे. मी ट्रेंडिंग टॉपिक आणि फायनान्स संबंधी content write करतो तसेच मी Freelancer म्हणून देखील काम करतो.
महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगांशिवाय भारतात एकूण १२ ज्योतिर्लिंगे आहेत. या सर्व ज्योतिर्लिंगांचा सविस्तर इतिहास आणि पौराणिक कथा तुम्ही विकिपीडियाच्या या अधिकृत पानावर
