Mahashivratri २०२६: श्री शिवाय नमस्तुभ्यं मंत्राचा अर्थ, महत्त्व आणि महिमा भगवान शिव हे देवलोकातील अत्यंत साधे पण तितकेच सामर्थ्यवान दैवत मानले जातात. “सत्यम शिवम सुंदरम” या उक्तीप्रमाणे शिव हेच अंतिम सत्य आहे. वर्षातून येणाऱ्या बारा शिवरात्रींपैकी माघ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला येणारी Mahashivratriही भाविकांसाठी पर्वणीच असते. ही केवळ एक तिथी नसून ब्रह्मांडातील शिवतत्त्व पृथ्वीच्या सर्वात जवळ येण्याचा काळ आहे. Mahashivratri या दिवशी सृष्टीतील जडत्व संपून चैतन्याचा उदय होतो, अशी भक्तांची धारणा आहे. शिवाची आराधना ही बाह्य अवडंबरापेक्षा अंतर्मनातील शुद्धतेवर आधारित असते. म्हणूनच, सामान्य माणूसही केवळ भक्तीच्या जोरावर या दिवशी कैलासपतीला प्रसन्न करू शकतो.
आजच्या धावपळीच्या युगात जेव्हा माणूस मानसिक शांततेच्या शोधात असतो, तेव्हा ‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ या मंत्राचा जप त्याला आत्मिक बळ देतो. हा मंत्र म्हणजे केवळ शब्दांची रचना नसून ती एक स्पंदन आहे, जी आपल्या शरीरातील चक्रांना सक्रिय करते. जेव्हा आपण पूर्ण श्रद्धेने Mahashivratri च्या काळात या मंत्राचे पठण करतो, तेव्हा आपल्या सभोवतालचे नकारात्मक वलय नष्ट होण्यास सुरुवात होते. या लेखात आपण Mahashivratri या पर्वाचा सखोल अर्थ, पौराणिक कथा आणि या दिवशी शिवतत्त्व कसे अनुभवावे, याबद्दल सविस्तर चर्चा करणार आहोत, जेणेकरून तुमच्या अध्यात्मिक प्रवासाला एक नवी दिशा मिळेल.
Mahashivratri म्हणजे काय? (पौराणिक संदर्भ)
Mahashivratri साजरी करण्यामागे अनेक कथा प्रचलित आहेत. यातील प्रमुख कथा म्हणजे शिव आणि माता पार्वती यांचा विवाह. असे मानले जाते की, या रात्री निर्गुण निराकार सदाशिव सगुण रूपात प्रकट झाले आणि त्यांचा विवाह शक्तीशी (पार्वती) झाला. हा विवाह म्हणजे पुरुष आणि प्रकृतीचे मिलन आहे, ज्यामुळे सृष्टीला गती प्राप्त झाली. दुसरी एक कथा अशी सांगते की, जेव्हा पृथ्वीवर प्रलयाची वेळ आली होती, तेव्हा माता पार्वतीने भगवान शिवाची अहोरात्र प्रार्थना केली, जेणेकरून जीवसृष्टीचे रक्षण व्हावे. त्यांच्या या भक्तीने प्रसन्न होऊन शिवाने या रात्री विश्वाचा उद्धार केला. म्हणूनच ही रात्र कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरी केली जाते.
दुसऱ्या एका कथेनुसार, समुद्रमंथनातून निघालेले ‘हलाहल’ विष प्राशन करून भगवान शंकराने सृष्टीचे रक्षण केले. हे विष पचवण्यासाठी आणि कंठाचा दाह कमी करण्यासाठी देवांनी शंकराची रात्रभर स्तुती केली आणि त्यांना जागे ठेवले, तो दिवस म्हणजे महाशिवरात्री. शिवाने विष प्राशन केले पण ते गिळले नाही, तर आपल्या कंठात साठवून ठेवले, म्हणून त्यांना ‘नीलकंठ’ म्हटले जाते. हा प्रसंग आपल्याला शिकवतो की जगातील वाईट गोष्टींना (विष) आपल्या आत थारा न देता, त्यांना आपल्या संयमाने नियंत्रित केले पाहिजे. Mahashivratri च्या या पावन पर्वात आपणही आपल्यातील क्रोध, लोभ आणि मोह यांसारख्या विषांचा त्याग करण्याचा संकल्प केला पाहिजे, तरच खऱ्या अर्थाने ही शिवरात्र साजरी होईल.
ब्रह्म मुहूर्त ही देवाची वेळ मानली जाते. या काळात केलेली शिवपूजा आणि ध्यान अनेक पटीने अधिक फळ देते. जाणून घ्या या वेळेचे शास्त्रीय आणि अध्यात्मिक महत्त्व!
🎯 ब्रह्म मुहूर्ताचे फायदे आणि महत्त्व वाचाशिव तत्त्व आणि विज्ञानाचा संबंध
विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तर, या दिवशी पृथ्वीचा उत्तर गोलार्ध अशा स्थितीत असतो की मानवी शरीरातील ऊर्जा नैसर्गिकरित्या ऊर्ध्वगामी (वरच्या दिशेने) प्रवाहित होते. ग्रहांच्या या विशेष मांडणीमुळे मानवी पाठीचा कणा ताठ असेल तर ही ऊर्जा मेंदूकडे सरकते, ज्यामुळे सजगता वाढते. म्हणूनच या रात्री जागरण करून पाठीचा कणा ताठ ठेवून बसल्यास आध्यात्मिक प्रगती लवकर होते, असे अनेक आध्यात्मिक गुरु सांगतात. आधुनिक विज्ञानानुसार, या दिवशी चंद्राची स्थिती आणि पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण यांचा मानवी मनावर खोलवर परिणाम होतो, ज्यामुळे ध्यान धारणा करणे अधिक सोपे जाते.
‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ मंत्राचा अगाध महिमा
Mahashivratri सध्याच्या काळात ‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ हा महामंत्र घराघरात पोहोचला आहे. हा मंत्र केवळ शब्दांचा समूह नसून, ती शिवाला मारलेली एक आर्त हाक आहे. कलियुगात नामस्मरणाचे महत्त्व सर्वाधिक सांगितले आहे आणि त्यातही शिवाला प्रिय असलेल्या या मंत्राचा उच्चार करणे अत्यंत सोपे असले तरी त्याचा प्रभाव खूप मोठा आहे. हा मंत्र पठण करताना आपल्या जिभेची हालचाल आणि कंठातून निघणारे नाद थेट आपल्या हृदयातील अनाहत चक्राला स्पर्श करतात. जेव्हा एखादा भक्त पूर्ण शरणागतीने या मंत्राचा उच्चार करतो, तेव्हा त्याच्या आयुष्यातील अडथळे दूर होण्यास सुरुवात होते, असा अनुभव अनेक शिवभक्तांनी घेतला आहे.
१. अर्थ: ‘श्री’ म्हणजे लक्ष्मी किंवा संपदा, ‘शिवाय’ म्हणजे कल्याणकारी शिवासाठी आणि ‘नमस्तुभ्यं’ म्हणजे मी तुला नमस्कार करतो. म्हणजेच, “हे कल्याणकारी महादेवा, मी तुला शरण आलो आहे.” या मंत्रातील ‘श्री’ शब्दाचा समावेश केल्याने केवळ अध्यात्मिकच नाही तर भौतिक सुखाचीही प्राप्ती होते.
२. का करावा जप?: असे मानले जाते की, हा मंत्र ‘पंचाक्षरी मंत्र’ (नम: शिवाय) इतकाच प्रभावशाली आहे. या मंत्राच्या अखंड जपाने घरातील नकारात्मकता दूर होते. ज्या घरात रोज या मंत्राचा जप होतो, तिथे सुख-शांती नांदते आणि घरातील सदस्यांमध्ये परस्पर प्रेम वाढते.
३. महाशिवरात्री आणि जप: महाशिवरात्री च्या दिवशी शिवलिंगावर जल अर्पण करताना या मंत्राचा जप केल्यास त्याचे फळ हजार पटीने मिळते. या मंत्राचा १०८ वेळा जप केल्याने मनातील संभ्रम दूर होऊन निर्णयक्षमता वाढते.
महाशिवरात्री पूजन पद्धत आणि नियम
अनेकदा भाविकांना प्रश्न पडतो की पूजेची नेमकी पद्धत काय असावी? शिवपूजा ही अत्यंत साधी आणि भावनिक असते, कारण महादेव हे ‘भोळेनाथ’ आहेत. ते सोन्या-चांदीने नाही, तर भक्ताच्या शुद्ध प्रेमाने प्रसन्न होतात. शिवपूजेत विधीपेक्षा भाव महत्त्वाचा असतो. तरीही, शास्त्रोक्त पद्धतीनुसार पूजा केल्यास मन एकाग्र होण्यास मदत होते. शिवलिंगावर जल अर्पण करणे म्हणजे आपल्या अहंकाराचे विसर्जन करणे होय. पूजेदरम्यान शांत राहणे आणि ‘ओम नमः शिवाय’ किंवा ‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ या मंत्राचा मानसिक जप करणे अधिक फलदायी ठरते. विशेषतः महाशिवरात्री ला ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करून पूजेचा संकल्प केल्यास दिवसभर सात्त्विकता टिकून राहते.
पूजेसाठी लागणारे साहित्य:
- शुद्ध जल किंवा गंगेचे पाणी आणि अभिषेक पात्र.
- गायीचे कच्चे दूध, दही, मध, तूप आणि साखर (पंचामृत).
- बेलपत्र (कमीत कमी ३ पाने असलेले, अखंड आणि न फाटलेले). बेलपत्राचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की ‘त्रिदलं त्रिगुणाकारं’, म्हणजे तीन पाने हे सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे प्रतीक आहेत.
- धोतऱ्याचे फूल, पांढरी फुले, भस्म आणि चंदन.
- अक्षता (अखंड तांदूळ, जे तुटलेले नसावेत कारण शिव हा पूर्णत्वाचा स्वामी आहे).
पूजेची पायरी:
१. अभिषेक: शिवलिंगावर ‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ म्हणत जल आणि पंचामृताचा अभिषेक करावा. धारेने जल अर्पण करताना मन शिवाच्या चरणी लीन असावे.
२. बेलपत्र अर्पण: शिवलिंगावर उलटे बेलपत्र वाहावे, जेणेकरून त्याचा गुळगुळीत भाग पिंडीला स्पर्श करेल.
३. भस्म लेपन: शंकराला भस्म अत्यंत प्रिय आहे, कारण ते अनित्यतेची आठवण करून देते. कपाळावर त्रिपुंड्र लावावे.
४. दीप-धूप: शुद्ध तुपाचा दिवा लावून शंकराची आरती करावी आणि मनोभावे क्षमा प्रार्थना करावी.
Mahashivratri चार प्रहरांच्या पूजेचे महत्त्व
महाशिवरात्री ला रात्रीच्या चार प्रहरांत पूजा करण्याचे विशेष महत्त्व आहे, कारण या प्रत्येक प्रहरात निसर्गातील आणि मानवी शरीरातील तत्वे बदलत असतात. पहिल्या प्रहरात पूजेने आपण आपल्या जीवनातील समस्यांचे निराकरण मागतो. दुसऱ्या प्रहरात पूजेने मानसिक शांती आणि कौटुंबिक सौख्य मिळते. तिसरा प्रहर हा वैराग्य आणि अंतर्मुख होण्याचा काळ असतो, ज्यामध्ये ध्यान केल्याने आत्मसाक्षात्कार होण्याची शक्यता वाढते. तर चौथ्या प्रहरात केलेली पूजा ही मोक्षप्राप्तीसाठी मानली जाते. प्रत्येक प्रहरात विशिष्ट द्रव्याने अभिषेक केल्याने ग्रहांचे दोष दूर होतात आणि भाग्योदय होतो, अशी मान्यता आहे.
| प्रहर(Mahashivratri) | वेळ (अंदाजे) | कशाचा अभिषेक करावा? | फळ |
| प्रथम प्रहर | संध्याकाळी ६ ते ९ | दूध | आरोग्य आणि दीर्घायुष्य |
| द्वितीय प्रहर | रात्री ९ ते १२ | दही | ऐश्वर्य आणि संपत्ती |
| तृतीय प्रहर | रात्री १२ ते ३ | तूप | आत्मज्ञान आणि बुद्धी |
| चतुर्थ प्रहर | पहाटे ३ ते ६ | मध आणि पाणी | मोक्ष आणि शांती |
या चार प्रहरांच्या पूजेने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची प्राप्ती होते. या काळात केलेल्या जागरणाने माणसाला आपल्या वासनांवर ताबा मिळवता येतो.
महाशिवरात्री उपवासाचे महत्त्व आणि आहार
महाशिवरात्री चा उपवास हा केवळ अन्नाचा त्याग नसून तो मनाचा संयम आहे. उपवास म्हणजे ‘उप’ (जवळ) आणि ‘वास’ (राहणे), म्हणजेच भगवंताच्या जवळ राहणे. जेव्हा आपण अन्न ग्रहण करत नाही, तेव्हा आपल्या शरीरातील पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते आणि आपली संपूर्ण ऊर्जा अध्यात्मिक चिंतनासाठी वापरली जाते. उपवासाच्या दिवशी निंदा-नालस्ती, खोटे बोलणे किंवा रागावणे टाळावे, कारण ते उपवासाचे फळ कमी करतात. या दिवशी दानधर्मालाही विशेष महत्त्व आहे. गरजूंना अन्नदान करणे किंवा पशु-पक्ष्यांना चारा घालणे हे शिवपूजेइतकेच पवित्र मानले जाते. उपवास हा शरीराच्या शुद्धीकरणाची आणि मनाच्या दृढतेची चाचणी असतो.
- काय खावे?: साबुदाणा खिचडी (कमी तिखट), वरीचा भात, उकडलेले रताळे, ताजी फळे, दूध आणि सुका मेवा. हे पदार्थ सात्त्विक ऊर्जा देतात.
- काय टाळावे?: कांदा, लसूण, मांसाहार, तंबाखू आणि मद्यपान पूर्णपणे वर्ज्य असावे. तसेच जास्त तेलकट पदार्थ खाणे टाळावे जेणेकरून सुस्ती येणार नाही.
- पारायण: Mahashivratri उपवास सोडताना दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान करून महादेवाचे दर्शन घेऊन आणि एखाद्या ब्राह्मणाला किंवा गरजूला दान देऊनच अन्न ग्रहण करावे. यामुळे व्रताची सांगता योग्य प्रकारे होते.
कल्याणाचा मार्ग
Mahashivratri हे केवळ व्रत नसून स्वतःला शिवाशी जोडण्याची एक सुवर्णसंधी आहे. शिव म्हणजे त्याग, शिव म्हणजे निस्वार्थ प्रेम आणि शिव म्हणजे अहंकाराचा विनाश. या दिवशी आपण आपल्यातील नकारात्मक विचारांचा त्याग करून नवीन ऊर्जेने जीवनाची सुरुवात केली पाहिजे. ‘श्री शिवाय नमस्तुभ्यं’ या मंत्राचा उच्चार आपल्या जीवनात चैतन्य निर्माण करो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना. लक्षात ठेवा, शिव आपल्या बाहेर नाही तर आपल्या आतच ‘शिव’ रूपात वास करत आहेत, फक्त गरज आहे ती भक्तीने त्यांना ओळखण्याची. ही Mahashivratri तुमच्या जीवनात सुख, समृद्धी आणि आरोग्य घेऊन येवो.
तुम्ही या महाशिवरात्री ला कोणता संकल्प करणार आहात? आपल्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवण्यासाठी शिवाकडे काय मागणार आहात? कमेंट्समध्ये तुमचे विचार नक्की कळवा.
सकाळी उठल्यावर पाणी पिण्यासाठी शुद्ध तांब्याची बाटली (Pure Copper Bottle) वापरा. हे पचन सुधारण्यास आणि शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास मदत करते.
💧 View Best Copper Bottles
Blogger Pravin
नमस्कार माझं नाव प्रवीण आहे, आणि मी एक Blogger आणि डिजिटल मार्केटिंग क्षेत्राशी संबंधित काम करतो. मला IT क्षेत्रात ५ वर्षांचा अनुभव आहे. मी २०२३ पासून ब्लॉगिंग क्षेत्रात काम करायला सुरवात केली आहे. मी ट्रेंडिंग टॉपिक आणि फायनान्स संबंधी content write करतो तसेच मी Freelancer म्हणून देखील काम करतो.
