National Consumer Day : जाणून घ्या तुमचे हक्क आणि ग्राहक संरक्षण कायदा | राष्ट्रीय ग्राहक दिन

ग्राहक जागृतीचे नवे पर्व (सुधारित आणि विस्तारित)

आजच्या काळात आपण सर्वजण कोणत्या ना कोणत्या रूपात ‘ग्राहक’ आहोत. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपण्यापर्यंत आपण अनेक वस्तू खरेदी करतो किंवा विविध सेवांचा लाभ घेतो. मग ते किराणा सामान असो, मोबाईल रिचार्ज असो किंवा ऑनलाईन फूड डिलिव्हरी; व्यवहाराच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपले हितसंबंध जोडलेले असतात. मात्र, अनेकदा हक्काचे पैसे देऊनही आपल्याला निकृष्ट दर्जाची वस्तू मिळते, चुकीच्या सेवा दिल्या जातात किंवा जाहिरातींच्या आमिषाने आपली फसवणूक केली जाते. अशा वेळी सामान्य माणसाला असहाय्य वाटू लागते. हेच असहाय्यपण दूर करण्यासाठी आणि ग्राहकांना त्यांचे हक्क समजावून देण्यासाठी भारतात दरवर्षी २४ डिसेंबर रोजी National Consumer Day साजरा केला जातो.

भारतीय बाजारपेठेत ग्राहकाला ‘राजा’ मानले जाते, पण प्रत्यक्षात अनेकदा हा राजा माहितीच्या अभावामुळे आणि व्यापारी युक्तीमुळे फसवणुकीचा बळी ठरतो. आजचे युग हे केवळ भौतिक बाजारपेठेचे राहिलेले नाही, तर ते डिजिटल क्रांतीचे युग आहे. इंटरनेटच्या माध्यमातून होणारे व्यवहार जितके सोपे आहेत, तितकेच ते फसवणुकीला निमंत्रण देणारेही ठरू शकतात. जेव्हा एखादा विक्रेता एमआरपीपेक्षा जास्त किंमत आकारतो, वस्तूचे वजन कमी भरतो किंवा वॉरंटी देण्यास नकार देतो, तेव्हा तो केवळ तुमचा खिसा कापत नसून तुमच्या अधिकारांवर गदा आणत असतो.

अन्यायाविरुद्ध दाद मागण्यासाठी कायद्याचे बळ असणे गरजेचे आहे. १९८६ मध्ये अस्तित्वात आलेल्या आणि २०१९ मध्ये अधिक कडक करण्यात आलेल्या ‘ग्राहक संरक्षण कायद्या’ने सर्वसामान्य नागरिकाला एक सुरक्षा कवच प्रदान केले आहे. हा कायदा तुम्हाला केवळ फसवणुकीबद्दल बोलण्याची मुभा देत नाही, तर नुकसान भरपाई मिळवण्याचा कायदेशीर मार्गही दाखवतो. National Consumer Day निमित्ताने आपण हे समजून घेतले पाहिजे की, एक सजग ग्राहकच सशक्त बाजारपेठेची निर्मिती करू शकतो. या लेखात आपण National Consumer Day चे महत्त्व, आधुनिक काळातील ग्राहकांचे अधिकार, दररोजच्या व्यवहारात होणारे फसवणुकीचे विविध प्रकार आणि तक्रार निवारणाच्या अत्यंत सोप्या व प्रभावी पद्धतींवर सविस्तर आणि वास्तववादी चर्चा करणार आहोत.

‘जागा हो ग्राहक राजा’ ही घोषणा केवळ कागदावर न राहता ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी हा लेख तुम्हाला निश्चितच दिशादर्शक ठरेल.

🛑 औषध खरेदी करताना तुम्ही ‘सजग’ आहात का?

ग्राहक म्हणून केवळ हक्क माहित असून चालत नाही, तर आरोग्याबाबत सतर्क राहणेही गरजेचे आहे. Cough Syrup वापरताना होणाऱ्या गंभीर चुका तुमच्या कुटुंबासाठी घातक ठरू शकतात. औषधांची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता कशी तपासावी?

🛡️ Cough Syrup वापरताना घ्यायची काळजी – सविस्तर वाचा

१. आधुनिक फसवणुकीचे वास्तव (नवे मुद्दे):

डार्क पॅटर्न्स (Dark Patterns): अनेक ई-कॉमर्स कंपन्या वेबसाईटवर अशा प्रकारे डिझाइन करतात की ग्राहकाला नको असलेली वस्तू किंवा सबस्क्रिप्शन चुकून विकत घेतले जाते. याला ‘डार्क पॅटर्न’ म्हणतात आणि आता यावरही केंद्र सरकारने बंदी घातली आहे.
बनावट रिव्ह्यूज (Fake Reviews): ऑनलाईन वस्तू घेताना आपण रिव्ह्यूज वाचतो. अनेक कंपन्या पैसे देऊन चांगले रिव्ह्यूज लिहून घेतात. अशा खोट्या रिव्ह्यूजमुळे होणारी फसवणूक ओळखणे आता सुजाण ग्राहकासाठी आवश्यक आहे.

२. तक्रार निवारणातील बदल (नवे मुद्दे):

सेलिब्रेटींची जबाबदारी: जर एखाद्या सेलिब्रेटीने खोट्या जाहिरातीत काम केले, तर आता त्यांच्यावरही कारवाई करण्याची तरतूद कायद्यात आली आहे.

मध्यस्थी (Mediation): आता नवीन कायद्यानुसार ग्राहक न्यायालय दोन्ही पक्षांना कोर्टाबाहेर समझोता (Mediation) करण्याचा पर्याय देते, ज्यामुळे वेळ आणि पैसे दोन्ही वाचतात.

भारतीय बाजारपेठेत ग्राहकाला ‘राजा’ मानले जाते, पण प्रत्यक्षात अनेकदा हा राजा फसवणुकीचा बळी ठरतो. या लेखात आपण National Consumer Day चे महत्त्व, ग्राहकांचे अधिकार, फसवणुकीचे प्रकार आणि तक्रार निवारणाच्या सोप्या पद्धतींवर सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

National Consumer Day का साजरा केला जातो?

भारतात २४ डिसेंबर १९८६ रोजी ‘ग्राहक संरक्षण कायदा’ (Consumer Protection Act) लागू करण्यात आला. हा कायदा भारतीय बाजारपेठेत ग्राहकांना एक ‘राजा’ म्हणून स्थान मिळवून देण्यासाठी मैलाचा दागड ठरला. म्हणूनच, या ऐतिहासिक दिवसाच्या स्मरणार्थ दरवर्षी आपण National Consumer Day साजरा करतो.

या दिवसाचा मुख्य उद्देश ग्राहकांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देणे आणि त्यांना बाजारपेठेतील अनिष्ट प्रथांपासून वाचवणे हा आहे. २०१९ मध्ये या कायद्यात मोठे बदल करण्यात आले, ज्यामुळे आजच्या डिजिटल युगातील ग्राहकांना अधिक संरक्षण मिळाले आहे.

बाजारात ग्राहकांची कुठे आणि कशी फसवणूक होते? (वास्तववादी उदाहरणे)

केवळ किरणा दुकानातच नाही, तर मोठ्या हॉटेल्सपासून ते ऑनलाईन प्लॅटफॉर्मपर्यंत सर्वत्र फसवणुकीचे नवनवीन प्रकार पाहायला मिळतात. National Consumer Day निमित्ताने हे प्रकार ओळखणे गरजेचे आहे:

१. वजन आणि मापांमध्ये हेराफेरी

अनेकदा भाजी विक्रेते किंवा किराणा दुकानदार इलेक्ट्रॉनिक काट्याऐवजी जुने काटे वापरतात किंवा काट्याखाली लोहचुंबक लावतात. पेट्रोल पंपावर ‘झिरो’ न दाखवता पेट्रोल भरणे हा देखील एक मोठा फसवणुकीचा प्रकार आहे.

२. जास्तीची किंमत आकारणे (Overcharging)

वस्तूवर असलेल्या ‘MRP’ (कमाल किरकोळ किंमत) पेक्षा एक रुपयाही जास्त घेणे बेकायदेशीर आहे. हॉटेलमध्ये पाण्याची बाटली किंवा थंड पेयावर जास्तीचे पैसे मागितले जातात, जे कायद्याने चुकीचे आहे.

३. भेसळयुक्त आणि कालबाह्य उत्पादने (Adulteration & Expiry)

दुधामध्ये पाणी किंवा युरिया, लाल तिखटात विटांची पूड किंवा खाद्यतेलात स्वस्त तेलाची भेसळ केली जाते. तसेच, एक्सपायरी डेट उलटून गेलेली औषधे किंवा अन्नपदार्थ विकणे हा ग्राहकाच्या जीवाशी खेळ आहे.

४. दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती (Misleading Ads)

“७ दिवसात गोरे व्हा” किंवा “१ महिन्यात १० किलो वजन कमी करा” अशा खोट्या जाहिराती देऊन ग्राहकांना आकर्षित केले जाते. अशा जाहिरातींना बळी पडणे हा देखील एक फसवणुकीचा भाग आहे.

५. ऑनलाईन शॉपिंगमधील फसवणूक

ऑनलाईन मागवलेली वस्तू वेगळी येणे, तुटलेली असणे किंवा स्वस्त प्लास्टिकची वस्तू पाठवून महागड्या ब्रँडचे पैसे घेणे, हे आजचे सर्वात मोठे आव्हान आहे. ‘नो रिफंड’ किंवा ‘नो रिटर्न’ सांगून कंपन्या हात झटकतात, पण कायदा ग्राहकाच्या बाजूने उभा राहतो.

तक्रार निवारणाच्या ३ सर्वात सोप्या पद्धती

अनेक ग्राहक न्यायालयात जाण्याच्या भीतीपोटी तक्रार करत नाहीत. पण आता National Consumer Day च्या जागरूकतेमुळे ही प्रक्रिया अत्यंत सोपी झाली आहे. तुम्ही वकील न लावताही दाद मागू शकता:

National Consumer Day

पद्धत १: नॅशनल कन्झ्युमर हेल्पलाईन (NCH)

तुम्हाला केवळ १८००-११-४००० या टोल-फ्री क्रमांकावर कॉल करायचा आहे.
तुम्ही ८१३०००९८०९ या क्रमांकावर व्हॉट्सॲप मेसेज करून किंवा ‘८८०८८’ वर एसएमएस करूनही तुमची तक्रार नोंदवू शकता.
हे केंद्र सरकारचे अधिकृत पोर्टल असून इथे तक्रार केल्यावर कंपनीला उत्तर द्यावे लागते.

पद्धत २: ‘ई-दाखल’ (E-Daakhil) ऑनलाईन पोर्टल

जर तुम्हाला थेट ग्राहक न्यायालयात केस दाखल करायची असेल, तर आता वकिलाची गरज नाही. तुम्ही edaakhil.nic.in या वेबसाइटवर जाऊन स्वतःची तक्रार नोंदवू शकता. यासाठी तुम्ही घरबसल्या कागदपत्रे अपलोड करू शकता आणि फी देखील ऑनलाईन भरू शकता.

पद्धत ३: जिल्हा ग्राहक तक्रार निवारण आयोग (District Commission)

जर फसवणुकीची रक्कम ५० लाख रुपयांपर्यंत असेल, तर तुम्ही तुमच्या जिल्ह्याच्या ग्राहक न्यायालयात तक्रार करू शकता. यासाठी एक साधा अर्ज (कोऱ्या कागदावर) लिहून, सोबत वस्तूचे बिल आणि पुराव्यांच्या प्रती जोडून तुम्ही दाद मागू शकता.

ग्राहकांचे ६ मूलभूत अधिकार: थोडक्यात समजून घेऊया

National Consumer Day च्या निमित्ताने कायद्याने दिलेले हे ‘ब्रह्मास्त्र’ लक्षात ठेवा:

सुरक्षेचा अधिकार: जीवाचा धोका असलेल्या वस्तूंविरुद्ध संरक्षण.
माहितीचा अधिकार: वस्तूची शुद्धता, किंमत आणि घटकांची माहिती मिळवणे.
निवड करण्याचा अधिकार: स्पर्धायुक्त किमतीत हवी ती वस्तू निवडणे.
म्हणणे ऐकून घेण्याचा अधिकार: तक्रार मांडण्यासाठी हक्काचे व्यासपीठ मिळणे.
तक्रार निवारणाचा अधिकार: फसवणूक झाल्यास नुकसान भरपाई मिळवणे.
ग्राहक शिक्षणाचा अधिकार: आपल्या हक्कांबद्दल सतत जागरूक राहणे.

सुजाण ग्राहकासाठी ‘चेकलिस्ट’

खरेदी करताना या गोष्टी पाळल्या तर फसवणूक होण्याची शक्यता कमी होते:

पक्के बिल: कच्च्या चिठ्ठीवर विश्वास ठेवू नका, नेहमी GST असलेले पक्के बिल मागा.
गॅरंटी आणि वॉरंटी: कार्डवर दुकानदाराची सही आणि शिक्का असल्याची खात्री करा.
तारीख तपासा: उत्पादन आणि एक्सपायरी डेट पाहिल्याशिवाय औषधे किंवा अन्न घेऊ नका.
हॉलमार्क आणि आयएसआय: सोन्यासाठी हॉलमार्क आणि इलेक्ट्रिकल वस्तूंसाठी ISI मार्क तपासा.

तुमची जागरूकता हीच तुमची ताकद!

National Consumer Day आपल्याला आठवण करून देतो की ग्राहक हा बाजारपेठेचा आधारस्तंभ आहे. जेव्हा तुम्ही एका चुकीच्या व्यवहाराविरुद्ध आवाज उठवता, तेव्हा तुम्ही केवळ स्वतःलाच नाही, तर समाजातील इतर हजारो ग्राहकांना फसवणुकीपासून वाचवत असता. ‘जागा हो ग्राहक राजा’ हे ब्रीदवाक्य आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवा.

लक्षात ठेवा, कोणताही मोठा लढा एका लहान तक्रारीने सुरू होतो. या राष्ट्रीय ग्राहक दिनी संकल्प करा की आपण नेहमी अधिकृत बिले घेऊ आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवू.

📢 तुमची फसवणूक झाली आहे का? त्वरित दाद मागा!

नॅशनल कन्झ्युमर हेल्पलाईन (NCH) हे भारत सरकारचे अधिकृत पोर्टल आहे. येथे तुम्ही तुमची तक्रार ऑनलाईन नोंदवू शकता आणि ग्राहक संरक्षण कायद्यांतर्गत न्याय मिळवू शकता.

⚖️ File Your Complaint on Official Government Portal

*हे भारत सरकारचे अधिकृत ग्राहक निवारण पोर्टल आहे.

Blogger Pravin

नमस्कार माझं नाव प्रवीण आहे, आणि मी एक Blogger आणि डिजिटल मार्केटिंग क्षेत्राशी संबंधित काम करतो. मला IT क्षेत्रात ५ वर्षांचा अनुभव आहे. मी २०२३ पासून ब्लॉगिंग क्षेत्रात काम करायला सुरवात केली आहे. मी ट्रेंडिंग टॉपिक आणि फायनान्स संबंधी content write करतो तसेच मी Freelancer म्हणून देखील काम करतो.